1394-02-20 08:50

بسمه تعالی

مناســب سـازی

>> محیط بدون موانع >>

مقدمه:

دبیر کل سازمان ملل متحد (دکوئیار) در مقدمه کتاب Prejudice and Dignity می گوید :بیش از 250 میلیون نفر افراد دارای نا توانی شدید و متوسط در کشور های در حال توسعه زندگی می کنند که سالیانه 10 میلیون نفر به تعداد آنان افزوده می شود، اکثریت آنان افراد ی وابسته، و محروم از آموزش های عمومی، حرفه ای و فاقد شغل را تشکیل می دهند.

امروزه در دنیا اعتقاد بر این است که مناسب سازی و توسعه محیط های بدون مانع برای همه افراد جامعه و با هرسطح از توانایی یک ضرورت اجتناب ناپذیراست و تعلق به یک قشر ویا گروه خاصی ندارد.

اصلاح محیط وتدارک وسایل حمل ونقل به طوری که افراد دارای نا توانی قادر باشند تا آزادانه و بدون خطر در محیط پیرامون خود اعم از اماکن عمومی ،معابر ، محیط های شهری و ساختمان های عمومی حرکت کنند واز تسهیلات محیطی ،اجتماعی ،فرهنگی واقتصادی با حفظ استقلال فردی لازم بهره مند شوند از جمله وظایف دولت هاست.

در جوامع در حال توسعه به حل مسائل و مشکلات افراد دارای نا توانی همانند یک موضوع خیر خواهانه نگاه میشود . لذا آنان به عنوان افرادی که می توانند زندگی ، کار و حیات مستقل داشته باشد، نگریسته نمی شود . این امر بسیار مغایر با حقوق انسانی است . از اینرو نیاز شدیدی برای کار در حوزه آگاه سازی در کشورها وجود دارد .

تحولات دهه های اخیر باعث شده که توجه جهانی به موضوع افراد دارای نا توانی معطوف گردد. در این میان کشور ما نیز از این تحولات مستثنی نبوده و ما شاهد توجه جامعه به مسائل و نیاز های این اقلیت بزرگ در کشورمان هستیم.هر چند این توجه از طریق ساز مان های جهانی و به تبع آن در سیاست گذاری های کلان کشوری قابل ملاحظه می باشد لیکن تا اجرایی شدن آن (در قالب ضمانت های اجرایی) فاصله زیادی وجود دارد. در واقع مفهوم واقعی تساوی فرصت ها از طریق دسترسی افراد افراد دارای نا توانی به سیستم های عمومی جامعه قابل تحقق میباشد . اهمیت این امر با در نظر گرفتن طرح موضوع درمجموعه قوانین مطروحه "قانون جامع حمایت از حقوق معلولین "مصوب 16/2/1383 مجلس شورای اسلامی و ذیل ماده 2 وتبصره های4-1 وهمچنین ماده های 3 و 9 میثاق جهانی حقوق افراد دارای معلولیت مصوبه دسامبر 2006 و سند الحاقی آن در مارس 2007 که توسط مجمع عمومی ملل متحد تصویب گردیده است و سایر قوانینی که ذیلا به آنان اشاره خواهد شد قابل بررسی است.

 

مستندات و قوانین موجود

الف: ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری برای افراد معلول جسمی –حرکتی مصوب مورخ   8/3/1368 شورای عالی شهر سازی و معماری ایران تحت عنوان ضوابط و مقررات شهر سازی و معماری برای افراد معلول جسمی و حرکتی که ویرایش دوم آن در تاریخ 6/10/1378 بعنوان اولین اقدام جدی در وضع قوانین حمایتی از افراد دارای محدودیت حرکت در زمینه مناسب سازی محیط شهری انجام گرفت.

ب: بند ج ماده 193 مجلس شورای اسلامی در سال 79 هم زمان با تصویب قانون برنامه سوم توسعه اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران ، صراحتاً به مقوله تساوی فرصتها و مشارکت معلولین در جامعه اختصاص یافت .

- آیین نامه اجرایی بند ج ماده 193 قانون برنامه سوم در جلسه مورخ 26/7/79 بنا به پیشنهاد مشترک وزارت مسکن و شهر سازی ، سازمان بهزیستی و سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور توسط هیئت دولت به تصویب رسید.

- ماده یک این آئین نامه که در تاریخ 10/12/79 در 13 ماده توسط معاون اول رئیس جمهور به کلیه وزارتخانه ها ، سازمانها و موسسات دولتی و نهادهای انقلاب اسلامی ابلاغ گردید: تمام دستگاههای اجرایی دولتی و سازمانهای غیردولتی و مالکان (خصوصی و دولتی ) خود را بر اساس ضوابط مصوب شورای عالی شهر سازی و معماری ،حداکثر ظرف مدت یکسال برای افراد دارای معلولیت که از صندلی چرخدار استفاده می کنند مناسب سازی نمایند.

- ماده 3 این آئین نامه نیز به نقش شهردارها اشاره دارد مبنی بر اینکه شهرداری ها موظفند ظرف مدت 2 سال نسبت به آماده سازی و مناسب سازی معابر عمومی با اولویت معابر اصلی و نزدیک به تقاطع ها برای تردد معلولان اقدام نماید.

ج: با توجه به ماده 2 قانون جامع حمایت از حقوق معلولان که در تاریخ 16/2/83 به تصویب نمایندگان رسید و در تاریخ 6/3/83 جهت اجرا به ریاست جمهوری اسلامی ابلاغ گردید. کلیه وزارتخانه ها،موسسات و سازمانها و شرکتهای دولتی ونهادهای عمومی و انقلابی موظف اند در طراحی ، تولیدو احداث ساختمانها و اماکن عمومی و معابر و وسایل خدماتی به نحوی عمل نمایند که امکان دسترسی و بهره مند از آنها برای معلولان همچون افراد عادی فراهم شود . این ماده دارای چهار تبصره است . کلاً به مناسب سازی ساختمانها و فضاهای شهری جهت دسترسی و بهره مندی معلولان اختصاص دارد و حتی شهرداریها را ملزم می نماید ، از صدور پایان کار برای آن تعداد از ساختمانها و اماکن عمومی و معابری که استانداردهای تخصصی مربوط به معلولان را رعایت نکرده است خودداری نماید.

د: ماده یک آئین نامه مناسب سازی در تعریف آمده است ( مناسب سازی به معنای اصلاح محیط و تدارک وسایل حمل و نقل است ، بطوریکه افراد دارای ناتوانی قادر باشند آزادانه و بدون خطر در محیط پیرامون خود اعم از اماکن عمومی ، معابر ،محیط شهری و بین شهری و ساختمانهای عمومی حرکت کنند و از تسهیلات محیطی ، اجتماعی ، فرهنگی،و اقتصادی با حفظ استقلال فردی لازم بهره مند شوند ) .

ماده 3: این آئین نامه به صراحت اعلام می دارد ( کلیه دستگاهها موظفند در طی یک برنامه سه ساله از زمان تصویب و ابلاغ این آئین نامه سالانه حداقل 30 درصد از ساختمانهای عمومی وابسته را برای استفاده معلولان و بر اساس ضوابط و مقررات شهرسازی و معماری برای معلولان مناسب سازی نمایند).

ه : مصوبه مورخ 14/4/84 شورای اسلامی شهر تهران، مشتمل بر ماده واحده و چهار تبصره ذیل آن با عنوان مناسب سازی فضاهای شهری برای جانبازان و معلولین جسمی و حرکتی که در ابتدای این مصوبه مجدداً بر رعایت حقوق معلولان تاکید گردیده است : برخوردار بودن از حقوق مدنی متناسب با شأن انسانی کم توان جسمی و حرکتی و جانبازان برای تحرک و دسترسی ایمن به خدمات فضاها و تاسیسات عمومی شهرها با هدف برقراری و اعطای استقلال نسبی ، فردی و اجتماعی به این گروه های ویژه بایستی در ردیف وظایف مسلم حاکمیت و شهروندان و به ویژه متولیان مدیریت شهری قرار گیرد. شهرداری تهران موظف است از تاریخ ابلاغ این مصوبه حداکثر ظرف مدت دو سال نسبت به مناسب سازی معابر و فضاهای شهری اقدام نماید. و تسهیلات لازم را در امر رفت و آمد معلولان از طریق شرکت واحد اتوبوسرانی و شرکت مترو و سازمان تاکسیرانی فراهم آورد. همچنین کنترل های لازم در صدور هر گونه مجوز ساخت وساز و پایان کار جهت رعایت ضوابط شهرسازی و معماری را برای افراد دارای ناتوانی بعمل آورد بحث و نظر آیا مسئولین جامعه توانسته اند یکسان سازی فرصت ها را برای این افراد فراهم نمایند تا همانند دیگر انسانها پویایی و بهره مندی از مواهب زندگی برای آنان فراهم گردد ؟آیا شرایط اجتماعی ومحیطی جامعه با شرایط جسمانی این افراد سازگار می باشد ؟ این بدان معنا می باشد که آیا فضای شهری همچون ادارات، واحد آموزشی ، منازل گونه ای طراحی شده است که افراد در رفت و آمد و استفاده از امکانات شهری دچار مشکل نباشند ؟ فردی که خدمات توانبخشی را دریافت نموده و شرایط استقلال فردی برای وی مهیا شده است ،آیا جامعه نیز حضور او را خارج از خانه پذیرا می باشد؟این پرسش به میان می آید با توجه به شرایط مبلمان شهری فعلی چه باید کرد؟ تعریفی که از مناسب سازی داریم ایجاد محیط های بدون مانع و یا تسهیل دسترسی برای همه که یکی از راهکارهای ارتقاء کیفیت زندگی برای همه افراد جامعه بالاخص افراد دارای ناتوانی است تا همه افراد جامعه بصورت آزادانه و بدون مشکل در محیط اطراف خود رفت و آمد داشته و بتوانند از امکانات جامعه بهره مند گردند. در این رابطه دو راهکار اساسی قابل اجرا می باشد. الف :برنامه های کوتاه مدت و بلند مدت در روش اول سعی می گردد با تغییرات در ساختمانها و فضاها یا افزودن وسایل جدید امکان تردد را فراهم نموده و در روش دوم که بلند مدت بوده ساخت وسازها بر اساس استاندارد وروشهای مناسب صورت می گیرد . البته قابل ذکر است قوانین مناسب و مترقی در این خصوص وجود دارد که همت و نظارت مسئولین ذیربط را در این خصوص         می طلبد تا شهری بدون مانع برای عزیزانی که دارای ناتوانی می باشند فراهم گردد.

چنانچه با تامل بیشتر به این موضوع دقت گردد به این نتیجه خواهیم رسید ،که تغییر موانع به شرایط مناسب آنقدر هم پیچیده و مشکل نمی باشد. در این جا مواردی که بیشتر باید برای سهولت استفاده از منابع عمومی مورد توجه قرار گیرد ذکر می شود.

موضوعات مناسب سازی داخل ساختمان و اماکن عمومی

معابر و پیاده روها ، تقاطع ها پل های ارتباطی ، عوامل محدود کننده و موانع در پیاده روها هم سطح سازی سواره رو و پیاده رو ، مسیر نابینایان ، کف پوش وفواصل آن ،نوع زیرساختها،آسانسور،بالابرها ،سرویس های بهداشتی ،ورودی دربها، مسیر نابینایان ،سطح شیبدار،تلفن عمومی، خودپردازهاو ..

اولین مانع فراروی افرادی که از وسایل کمکی همچون صندلی چرخدار استفاده می نمایند درهای ورودی می باشند که مناسب ترین عرض درها به منظور سهولت رفت و آمد افراد دارای عصا و صندلی چرخدار 90 سانتیمترمی باشد تا رفت و آمد به سهولت صورت پذیرد . دقت گردد که چار چوب تحتانی دربها هم سطح کف بوده و برآمدگی نداشته باشند .دربها می توانند بصورت لنگه ای دو طرف باز و بسته شوند ، حداکثر ارتفاع دستگیره ها از سطح زمین 80 سانتی متر باشد. در مسیرهای راهرو عرض مناسب حداقل 180 سانتی متر می باشد، به نحوی که امکان عبور دو صندلی چرخدار مهیا گردد. در دو طرف راهروها ( بالاخص مکان های تردد) نرده هایی به ارتفاع 80سانتی مترنصب گردد. برای دسترسی طبقات فوقانی ضرورت آسانسورها با علایم دیداری ، گفتاری،شنیداری،بالای در ورودی هر آسانسور نصب شود. دربهای آسانسور بطور اتوماتیک باز و بسته شوند و دارای تجهیزات ایمنی باشند بطوریکه اگر شیئی در بین درب گیر کرد درب مجدداً باز شود. سطوح کف آسانسور محکم و بدون لغزندگی باشد. با عرض درب 90 سانتی متر و حداقل ابعاد داخلی آسانسور 140 × 110 باشد . در مکانهایی که جهت ورود به ساختمان همراه با تعدادی پله باشد ایجاد یک رمپ با شیب مناسب ضروری است در صورت نیاز یک طرف و یا دو طرف سطح شیبدار نرده به ارتفاع 80 سانتی متر از سطح زمین نصب گردد.

نصب دکمه های آسانسور پریز برق و تلفن از کف زمین از 80 سانتی متر تجاوز ننماید.

در تمام شرایط موجود در خانه می بایستی ایمنی و پیشگیری از حوادث همچون لبه های تیز، شیشه های قدی که بصورت دریا پنجره و .. استفاده می گردد ،مورد دقت نظر باشد. در خارج از منزل اولین حضور در کوچه و خیابان می باشد، که امکان دسترسی به مقصد فرد را بوجود می آورد. در اولین نگاه عبور از نهرها وجوی هایی می باشد که در فواصل کوتاه می بایستی دارای پلهایی بدون حفره باشد تا باعث افتادن چرخ صندلی و یا ته عصا نگردد و دارای اصطکاک مناسب باشد تا از لغزندگی جلوگیری نماید . در ورودی کوچه ها یا عابر پیاده خیابان ضرورت وجود پل مناسب و همچنین همسطح شدن دو فضا که بصورت شیب ملایم (رمپ) ساخته می شود ضروری است تا امکان تردد را فراهم نماید همچنین در پیاده روها به منظور تسهیل در رفت و آمد نابینایان کاشی هایی که فاصله بین دو شیار2 سانتی متر و عرض کف پوش 40-30 سانتی متر و به رنگ زرد در می باشد سطح معابر عمومی تعبیه گردد.

حمل و نقل : ایستگاه اتوبوس ، تابلوهای راهنمایی ، علایم مورد نظر می باشند. در زمان سوار شدن به اتوبوس دو مشکل وجود دارد یک ورود به وسیله نقلیه دو استقرار آنان در وسیله نقلیه می باشد. جهت سوار شدن می باید از بالابرهای مکانیکی استفاده گردد یا مناسب سازی و هم سطح شدن ایستگاهها ، با در ورودی وسیله نقیله مشکل حل میگردد و پس از ورود به وسیله نقیله مکانهایی جهت ثابت شدن صندلی چرخدار اقدام گردد. وبمنظور دسترسی به ایستگاه اتوبوس ضرورت رمپ مناسب که شیب آن حداکثر 8 درصد باشد مورد توجه قرار گیرد. عرض در اتوبوس کمتر از یک متر نباشد و در فضاهای قابل استفاده داخل اتوبوس دارای میله نباشد. اعلام ایستگاهها از طریق نوار صوتی و نوشتاری باشد. در ایستگاههاپیش بینی سر پناه و نیمکت با ارتفاع 45 سانتی متر از سطح زمین در نظر گرفته شود . تابلوها و علائم باید مشخص و خوانا بوده و ارتفاع آنها بین 140 سانتی متر تا 160 سانتی باشد.

سرویس بهداشتی :

حداقل فضا 170×150 با فضای گردش شعاع 75 سانتی متر و تجهیزات و لوازم قابل دسترسی بوده و باز شدن سرویسها بسمت خارج، نصب دستگیره های کمکی در اطراف توالت به ارتفاع 70 سانتی متر از کف و 20 سانتی متر جلوتر از لبه جلویی توالت فرنگی ، نصب کاسه توالت در ارتفاع حداکثر 46 سانتی متر از کف ، نصب شیرآلات کنار یا عقب توالت نصب شیراهرمی درروشویی و ارتفاع روشویی ازکف حداکثر 90 سانتی مترباشد.

تلفن های عمومی : سطح آزاد کف یا فضای زمین بایستی حدالاقل 76×122 سانتی متر باشد و هم سطح کف زمین و حداکثر ارتفاع 90 سانتی متر

سطح شیبدار : باید کمترین شیب ممکن در نظر گرفته شود حداکثر شیب ممکن باید 8 درصد و پهنای سطح شیبدار حداقل 92 سانتی متر باشد و در دو طرف سطح شیبدار نرده ایمنی نصب گردد

خود پردازها : قابل دسترسی برای افرادی که از صندلی چرخدار استفاده می کنند به ارتفاع 90 سانتی متر از سطح زمین و مجهز به برجسته نگار برای افراد نابینا باشد .

صندوق پستی : فضای آزاد سطح به ابعاد حدالاقل 110×140 سانتی متر در جلو صندوق در نظر گرفته شود حداکثر ارتفاع شکاف صندوق پست 90 سانتی متر از کف زمین باشد.

آبخوریها: باید دارای فضای آزاد زانو به ارتفاع 70 سانتی متر از کف باشد و بین 45 تا 50 متر عمق باشد. فضای آزاد به ابعاد 75×129 سانتی متر جلو آبخوری ها برای حرکت صندلی چرخدار درنظرگرفته شود. در موردآبخوری های ایستاده ( بصورت فواره ) 90 سانتی متر از کف زمین تعبیه شوند .

 

 

                                                                                                                                                                             ابوالقاسم نجفی

                                                                                                                                                                                کارشناس ارشد فیزیوتراپی

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

منابع:

-          راهنمائی مناسب سازی بناها و فضاهای شهری برای معلولین ( سازمان ملل متحدد)

-          ضوابط و مقررات شهر سازی و معماری ( مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن )

-          عکس جامعه معلولین خراسان رضوی

نظر شما